مسائل تفصیلی مدیریت اسلامی

مدیریت اسلامی همان تدبیر ولایی الهی است. بر این اساس با تحلیل اصطلاح «تدبیر» مسائل ذیل به دست می‌آید:

فاعل تدبیر

فعل تدبیر

ابزار تدبیر

متعلق تدبیر

محیط تدبیر

هدف تدبیر

۱٫ فاعل تدبیر

فاعل تدبیر ناظر به سطح، ویژگی، نقش، نوع گزینش و مانند آن است.

الف. سطح‌بندی فاعل تدبیر:

1. از حیث هستی:
   1.  خالق،
   2. مخلوق: انسان، ملائکه و موارد دیگر.
2. از حیث عصمت در نظر و عمل:
   1. خداوند سبوح قدوس (مصدر عصمت)،
   2. معصومین: اهل بیت «علیهم السلام»، انبیا و ملائکه،
   3. غیر معصومین: عالم ربانی دارای ولایت بر جامعه (ولی فقیه)، علمای ربانی، مؤمنان و مسلمانان.
3. از حیث رتبه:
   1. عالی،
   2. میانی،
   3. عملیاتی.
4. ….

ب. ویژگی مدبر:

1. دانشی،
2. گرایشی،
3. کنشی.

پ: نقش‌های مدبر:

1. شخصی،
2. ارتباطی،
3. تصمیم‌گیری،
4. … .

ت: گزینش مدبر:

1. تعینی (مقصود استقرار مدیریت و رهبری بدون فرآیند گزینش رسمی است مانند حضرت امام «ره»)،
2. تعیینی:
   1. انتصابی
   2. انتخابی
   3. … .

ث: … .

۲٫ فعل تدبیر

فعل تدبیر شامل سطوح، وظایف، سنخ مدیریت و مانند آن است.

الف. سطوح تدبیر:

1. از حیث سطوح برنامه‌ریزی (چشم‌انداز، مأموریت، راهبرد، خط مشی، برنامه تفصیلی، دستورالعمل‌های اجرایی، بودجه‌بندی و مانند آن و تصمیم‌گیری در همه سطوح)،
2. از حیث سلسله مراتب مدیریت،
3. از حیث فردی، خانوادگی، گروهی، سازمانی، اجتماعی، جهانی،
4. … .

ب. وظایف تدبیر: 

1. هدف‌گذاری،
2. برنامه ریزی،
3. سازمان‌دهی،
4. بسیج منابع و امکانات،
5. هدایت و رهبری،
6. نظارت و کنترل.

۳٫ ابزار تدبیر

الف. نرم افزار:

1. سیستم‌ها و روش‌ها،
2. تکنیک‌ها و فنون،
3. قوانین، مقررات، رویه‌ها، دستورالعمل‌ها  و مانند آن.

ب. سخت‌افزار:

ساختمان، تجهیزات و مانند آن.

۴٫ متعلق تدبیر

الف. از حیث سنخ:

متعلق تدبیر اعم از فعالیت‌های تولیدی و خدماتی بوده و در قالب موضوعات زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد:

1. امور دولتی،
2. امور بازرگانی،
3. امور مالی،
4. امور صنعتی،
5. امور فرهنگی،
6. … .

ب. از حیث موضوع تدبیر:

موضوعات تدبیر، موضوعاتی هستند که تمامی مدیران در هر سازمانی و یا هر سنخ تدبیری با آن‌ها مواجه هستند:

1. منابع انسانی،
2. منابع مادی (بودجه)،
3. دانش،
4. فناوری اطلاعات،
5. رفتار،
6. بحران،
7. تعارض،
8. فرهنگ،
9. سیاست،
10. سیستم‌ها
11. … .

پ. … .

۵٫ محیط تدبیر

محیط تدبیر شامل دو حوزه ذیل است:

الف. درونی و بیرونی

ب. مُلکی و ملکوتی

۶٫ هدف تدبیر

هدف تدبیر بر دو قسم ذیل است:

الف. هدف غایی الهی (کمال رشد و قرب):

این هدف در تمامی فعالیت‌های تدبیری بایستی لحاظ شود.

ب.اهداف تشکیلاتی (مادی و معنوی): 

اهداف تشکیلاتی تدبیر از سه جهت سطح، زمان و محتوا مورد بررسی قرار می‌گیرد:

1. از نظر سطح:
   1. راهبردی،
   2. تاکتیکی،
   3. عملیاتی،
   4. تکنیکی.
2. از نظر زمان:
   1. کوتاه مدت،
   2. میان مدت،
   3. دراز مدت.
3. از نظر محتوا:
   1. کیفی،
   2. کمی.

منبع: کتاب (نقشه جامع مدیریت اسلامی) به همراه نقد و بررسی علمی استادان مدیریت و علوم انسانی، با نظارت علمی: دکتر علی رضائیان، صفحه: ۸۷ـ۹۲، چاپ اول: پائیز ۱۳۹۵، انتشارات دانشگاه قم.